I · Harta
Kur Ilka Marten e shpalosi hartën për herë të parë, masivi i tretë mungonte.
Dy kurrize malesh, të vijëzuara me kujdes, çdo brinjë shkëmbi e hequr me laps të hollë, çdo burim me një rreth të vogël blu. Pastaj, aty ku shtigjet merrnin nga lindja, vetëm letër e bardhë deri në buzë. Asnjë pikëpyetje, asnjë shënim, asnjë „i paeksploruar“. Thjesht asgjë.
E gjeti hartën tri javë pas varrimit, mes dy dërrasave në papafingon e shtëpisë që i kishte lënë gjyshi. Ishte mbështjellë në një këllëf prej liri të dylluar, sikur ai ta kishte ditur se lagështia ishte e vetmja gjë që mund ta rrezikonte. Ishte gabuar. Rrezikun ia sollën njerëzit.
Ilka kaloi gishtin mbi vendin ku letra mbetej bosh. Në anën e pasme, në një qoshe, me shkrimin e vogël e të pjerrët të gjyshit, ishte një fjali e vetme: Disa gjëra nuk vizatohen.
II · Hartografi
Për dyzet vjet Aurel Marten i kishte matur malet. Ishte nisur me teodolit e zinxhir matës kur të tjerët punonin tashmë me satelitë, dhe nuk kishte hequr dorë kur e përqeshnin për këtë. „Sateliti sheh gjithçka“, kishte thënë një herë, „por nuk kupton asgjë. Harta është një vendim se çfarë tregon.“
Si fëmijë, Ilka kishte qenë me të në udhë. Kujtonte mëngjeset e ftohta, erën e ashklave të lapsit dhe të kafesë nga termosi, zakonin e tij për të ndaluar para çdo qafe mali e për të pritur derisa ajo ta arrinte. Kujtonte edhe atë ditë të vetme kur kishin shkuar drejt lindjes, më lart se zakonisht, dhe ai papritur ishte kthyer mbrapsht.
„Pse nuk vazhdojmë më tej?“ kishte pyetur ajo.
„Sepse atje jetojnë njerëz që nuk duan të gjenden“, i kishte thënë ai. „Dhe kjo është e drejta e tyre.“
Ishte nëntë vjeçe. E kishte marrë për një nga historitë e tij.
III · Burrat nga qyteti
Burrat nga qyteti erdhën në vjeshtë, kur larshët e parë po zverdheshin. Ngisnin një makinë të errët pa asnjë mbishkrim dhe vishnin xhaketa tepër të reja për malin. Ishin të sjellshëm. Kishin kohë. U prezantuan si punonjës të një firme që „përpunon të dhëna gjeografike“ dhe lanë mbi tryezën e kuzhinës një kartëvizitë ku shkruhej vetëm një emër dhe një numër telefoni.
U interesonte gjithçka që nuk ishte në harta. Kush banonte pas kreshtës së dytë? Kush ngjitej atje lart në dimër, kur rruga ishte e mbyllur? Kush merrte postë, dhe nga kush? Nuk pyesnin për sekrete. Pyesnin për zakone.
Ilka e kuptoi vetëm më vonë se përgjigjet as që u duheshin. U mjaftonte të dinin kur dikush ikte dhe kur kthehej. Sa herë ndalonte autobusi i postës. Në cilat dritare digjej drita në mbrëmje. Nga imtësi të tilla, tha njëri prej tyre si kalimthi, lexohet më shumë se nga çdo letër. Dhe buzëqeshi, sikur të kishte thënë diçka shumë të arsyeshme.
IV · Oferta
Në vizitën e dytë vunë një kontratë mbi tryezë. Firma donte të blinte arkivin e gjyshit të saj: çdo skicë, çdo bllok terreni, çdo hartë. Shuma ishte aq e madhe sa Ilkës iu desh ta lexonte dy herë.
„Na mungon vetëm një copëz e vogël“, tha më i moshuari nga të dy dhe trokiti me stilolaps mbi hartën në mur, pikërisht aty ku letra zbardhej. „Gjyshi juaj ishte i vetmi që kishte qenë atje lart. Ne e bëjmë botën të plotë, zonja Marten. Hartat e plota janë harta të sigurta.“
„Për kë?“ pyeti Ilka.
Ai e shikoi sikur ajo ta kishte bërë pyetjen në një gjuhë të huaj.
Atë natë ndenji zgjuar duke dëgjuar erën që tërhiqte çatinë. Rreth orës tre u ngrit, e nxori hartën nga këllëfi prej liri dhe e shtriu mbi tryezën e kuzhinës. Në dritën e llambës pa për herë të parë atë që i kishte shpëtuar ditën: tri shenja të vockla në buzë të sipërfaqes së bardhë, mezi më të mëdha se shpimet e gjilpërës. Tre male që nuk ishin vizatuar, por ishin numëruar.
V · Mali i parë
U nis para se të gdhinte. Pa llambë, në shtegun ku kishte ecur si fëmijë dhe që nuk gjendej në asnjë hartë. Në çantën e shpinës mbante ujë, bukë, hartën dhe letrën e motrës së saj, Jules, së cilës prej javësh nuk i ishte përgjigjur.
Në rrëzë të malit të parë qëndronte një dërrasë e vjetër, e ngrënë nga moti, mbi të cilën dikur ishte shkruar diçka. Tani lexohej vetëm një rresht, i gdhendur me thikë në dru: Këtu e lë emrin tënd.
Ilka nuk e kuptoi menjëherë. Pastaj nxori telefonin nga xhepi. Ai e njihte emrin e saj, numrin, kontaktet, rrugët e viteve të fundit. E dinte kur flinte dhe me kë fliste. E fiku, nxori kartën ku shkruhej emri i saj dhe i la të dyja në një të çarë të shkëmbit.
Pas kësaj ngjitja ishte më e lehtë. Jo sepse çanta peshonte më pak, por sepse askush nuk ecte më me të.
VI · Mali i dytë
Mali i dytë ishte më i pjerrët dhe shtegu më i ngushtë. Nga mesdita arriti në një qafë ku dikush, shumë kohë më parë, kishte ndërtuar një furrë të vogël prej guri. Pranë saj, një kuti teneqeje, e ndryshkur, me një dry të ri.
Mbi kapak shkruhej: Ajo që thuhet këtu, mbetet këtu.
Mendoi letrën e Jules. Fjalitë që kishte lexuar aty dhe që ishin vetëm për të: për diagnozën, për frikën, për atë që Jule nuk donte t’ia tregonte askujt tjetër. Ilka e kishte mbajtur letrën me vete si diçka që mund të thyhej po ta shikonte një i huaj.
E lexoi edhe një herë të fundit, ngadalë, derisa i mësoi përmendsh të gjitha rreshtat. Pastaj e dogji në furrën prej guri. Jo sepse ishte e parëndësishme. Por sepse tani fjalët ishin në të vetmin vend ku askush nuk do t’i gjente: tek ajo.
VII · Mali i tretë
Mali i tretë ishte më i larti, dhe i vetmi që nuk heshte. Pas saj, poshtë në luginë, pa dritat e makinës së errët. Burrat nga qyteti e kishin ndjekur. Nuk u duhej të dinin se ku po shkonte. U mjaftonte të ndiqnin gjurmët e saj.
Ilka e shpejtoi hapin. Bora bëhej më e thellë, gjurmët e saj më të qarta, një vijë që mund ta lexonte kushdo. Mendoi fjalët e burrit në kuzhinën e saj: Nga imtësi të tilla lexohet më shumë se nga çdo letër.
Pak para kreshtës ndaloi. Qielli ishte vrenjtur. Dhe pastaj, aq butë sa në fillim i dukej se po e përfytyronte, filloi të binte borë. Flokë të dendura e të rënda, që shtroheshin mbi gjurmën e saj, hap pas hapi, derisa nga rruga e saj nuk mbeti gjë tjetër veç një sipërfaqe e bardhë dhe e lëmuar.
Poshtë në luginë dritat u fikën.
VIII · Lugina
Në anën tjetër nuk kishte asnjë sekret. Asnjë thesar, asnjë qytet të fshehur, asnjë komplot. Vetëm një luginë me një grusht shtëpish, një përrua, disa dhi dhe dritë në dritare.
Një grua e moshuar ia hapi derën sikur ta priste. „Ti je mbesa e Aurelit“, tha ajo. Nuk ishte pyetje.
Ilka qëndroi tri ditë. Mësoi se njerëzit këtu nuk po iknin nga asgjë. Thjesht kishin vendosur të caktonin vetë se çfarë dinin të tjerët për ta. I shkruanin njëri-tjetrit letra që nuk i lexonte askush tjetër. Takoheshin pa u shënuar askund kush kishte folur me kë dhe kur. Nuk jetonin të fshehur. Jetonin në privatësi.
„Gjyshi yt nuk na vizatoi kurrë“, tha gruaja e moshuar mbrëmjen e fundit. „Thoshte se një hartë me ne do të ishte një ftesë. Dhe disa njerëz e pranojnë çdo ftesë.“
IX · Kthimi
Kur Ilka u kthye, makina e errët ishte para shtëpisë së saj. Të dy burrat po prisnin në kuzhinë; nuk u ishte dashur ta thyenin derën, ajo nuk kishte qenë kurrë e kyçur.
„Ju ishit atje“, tha më i moshuari. „E dimë që ishit atje.“
„E dini që isha larguar“, tha Ilka. „Kjo është tjetër gjë.“
E vuri hartën mbi tryezë, me sipërfaqen e bardhë nga lart. Burrat u përkulën mbi të, duke kërkuar vija, gjurmë lapsi, çfarëdo gjëje. Nuk kishte asgjë. Ilka nuk kishte shënuar asgjë. As shtegun, as qafën, as shtëpitë në luginë.
„Kontrata është ende në fuqi“, tha më në fund më i riu.
„Arkivi nuk shitet“, tha Ilka. „Dhe harta ka mbaruar.“
X · Ajo që nuk shënohet në harta
Në mbrëmje u ul në tryezën ku gjyshi i saj kishte vizatuar për dyzet vjet dhe i shkroi motrës. Jo një letër të gjatë. Vetëm fjalitë që i duheshin Jules, dhe një që e kuptonin vetëm ato të dyja.
Mendoi tre malet. Emrin që ke të drejtë ta lësh pas. Fjalët që mbeten tek ata për të cilët janë. Borën që i mbulon gjurmët.
Gjyshi i saj nuk kishte fshehur një vend. Kishte mbrojtur diçka shumë më të madhe: të drejtën për të mos qenë i plotë. As i matur, as i numëruar, as i parashikueshëm.
Hartën nuk e përfundoi kurrë.
Epilog
Jule u përgjigj dy ditë më vonë. Një fjali e vetme, me një zemër të vogël poshtë saj.
Mbetet mes nesh. Të premtoj.